عسل طبیعی

زنبور عسل از خبره ترین معماران طبیعت است. زنبورهای عسل اجتماعی زندگی می کنند و عسل را در شبکه‌های شش ضلعی که خود می‌سازند ذخیره می‌کنند. اما چرا شش ضلعی؟! قرآن کریم در آیات (68 و 69) سوره نحل به مسئله خلقت و زندگی آنها اشاره می‌کند. در این تحقیق با بررسی شکل‌های هندسی مختلف (دایره- مربع- شش ضلعی) برای ساخت لانه زنبور عسل دو رابطه ریاضی نسبت عسل به موم و تعداد حجره‌ها در یک کندو برای هرشکل هندسی بیان شده است. با مقایسه جبری و عددی این روابط نسبت به هم مشاهده می‌شود که رابطه ریاضی نسبت عسل به موم در شش‌ضلعی به مراتب بیشتر از حالت دایروی و مربعی است. همچنین رابطه ریاضی تعداد حجره‌ها نیز در حالت شش‌ضلعی مستقل از ابعاد کندو به میزان 4/15 درصد از حالات دیگر بیشتر است.

قرآن از جهات گوناگون معجزه اى زنده و جاویدان است. برخى از جنبه‌هاى اعجاز قرآن عبارتند از: «اعجاز ادبى»، اعجاز از نظر «اخبار غیبى»، اعجاز در «وضع قوانین اخلاقى»، اعجاز از نظر «علوم جدید»، اکتشافات علمى و علوم طبیعی.[1]

در قرآن، در موارد متعددی اشاره به اسرار خلقت شده که راز آنها قرنها بعد معلوم شده است. این حاکی از آن است که قرآن از سوی کسی نازل شده که احاطه کامل بر اسرار خلقت داشته است. قرآن کتاب علمی نیست و با هدف تبیین مسائل علمی نیز نازل نشده و هدف اصلی آن هدایت و رهبری جامعه بسوی سعادت دنیوی و اخروی است، با وجود این قرآن در بسیاری موارد از این گونه مسایل در راه هدف خاص خود بهره برده است و از آنها به صورت نشانه‌هایی از قدرت لایزال الهی یاد کرده است. لذا در موارد متعددی، اشاره به بسیاری از اسرار خلقت نموده است.

 در سوره نحل آیات (68 و 69) به زندگی زنبور عسل اشاره شده است: وَأَوْحَى رَبُّکَ إِلَى النَّحْلِ أَنِ اتَّخِذِی مِنَ الْجِبَالِ بُیُوتًا وَمِنَ الشَّجَرِ وَمِمَّا یَعْرِشُونَ - ثُمَّ کُلِی مِن کُلِّ الثَّمَرَاتِ فَاسْلُکِی سُبُلَ رَبِّکِ ذُلُلًا یَخْرُجُ مِن بُطُونِهَا شَرَابٌ مُّخْتَلِفٌ أَلْوَانُهُ فِیهِ شِفَاء لِلنَّاسِ إِنَّ فِی ذَلِکَ لآیَةً لِّقَوْمٍ یَتَفَکَّرُونَ.” و پروردگار تو به زنبور عسل وحى [الهام غریزى] کرد که از پاره‏اى کوهها و از برخى درختان و از آنچه داربست [و چفته‏سازى] مى‏کنند خانه‏هایى براى خود درست کن - سپس از همه میوه‏ها بخور و راههاى پروردگارت را فرمانبردارانه بپوى [آنگاه] از درون [شکم] آن شهدى که به رنگهاى گوناگون است بیرون مى‏آید در آن براى مردم درمانى است راستى در این [زندگى زنبوران] براى مردمى که تفکر مى‏کنند نشانه [قدرت الهى] است.

نخستین ماموریت زنبوران در این آیه خانه سازى ذکر شده، شاید علت آن اینست که ساخت خانه‌هاى شش ضلعى زنبوران عسل از عجیبترین برنامه‌هاى زندگى آنها است و حتى از ساختن خود عسل عجیبتر است. زنبور عسل چگونه این ماده مومى مخصوص را تهیه مى کند؟ و چگونه این خانه‌هاى شش ضلعى را با ظرافت و مهندسى فوق العاده دقیقى مى سازد؟ خانه‌هائى که نقشه آن بسیار حساب شده و زوایاى آن کاملا دقیق و یکسان است، اساسا براى استفاده کامل از یک سطح به گونه اى که هیچ قسمتى از آن هدر نرود و یا زوایاى تنگ و تاریکى پیدا نکند، راهى بهتر از انتخاب خانه‌هاى شش ضلعى با زوایاى مساوى نیست، بعلاوه این نوع خانه از استحکام خاصى برخوردار است. [2]

زنبور عسل به مددِ هدایت تکوینى پروردگار و الهام غریزى کمالِ غایى خود را باز شناخته و بى آنکه اراده و اختیارى از خود داشته باشد، به مقتضاى آن رفتار مى‏کند.[3] هدف از این تحقیق اثبات بهینه بودن ساختمان کندوی زنبور عسل به زبان ریاضی می‌باشدوبازگشت این مطلب نیزبه این مورداست که این هدایت بهترین شکل هدایتی است که ممکن است وپرده ای ازشکوه خداوندمتعال درآفرینش موجودات را آشکار میکند. بنابراین دراین تحقیق ابتدا انواع آیات علمی قرآن واهداف این آیات گفته می‌شود وسپس به بیان یکی ازآیات علمی قرآن وبررسی آن به زبان ریاضی پرداخته می‌شود.
روش کار

تحقیق حاضر حاصل پژوهشی است که با روش توصیفی- تحلیلی به انجام رسیده است. بمنظور گردآوری اطلاعات مورد نیاز از منابع معتبر بهره گرفته شده است.
آیات علمی قرآن و اهداف آنها

درقرآن با آیات علمی فراوانی روبروهستیم.آیات وگزاره‌های علمی قرآن به چهار گروه تقسیم می شوند:

الف) اعجازعلمی قرآن: منظور از آن آیاتی است که در زمان نزول آیه کسی از آن اطلاع نداشت، بلکه مدتها بعد از نزول آیه، مطلب علمی آن توسط دانشمندان کشف شد. مثل زوجیت عام موجودات(رعد/2؛یس/36؛شعراء/7).

ب) اشاره‌های علمی شگفت انگیز قرآن: برخی آیات قرآن به قوانین علمی اشاره می‌کنند؛ اما چون این مطالب توسط برخی دانشمندان به صورت دیدگاههای غیرمشهور در مراکزعلمی مطرح شده‌بود اعجازعلمی قرآن شمرده نمی‌شد؛ بلکه نوعی مخالفت با دیدگاهها و نظریه‌های مشهور درعلوم آن عصر به شمار می‌آید که شگفت‌آور است و برعظمت علمی قرآن دلالت دارد. ازجمله اشاره قرآن به حرکت زمین(نمل/89).

ج) اشاره‌های علمی اندیشه‌ساز قرآن: آیاتی که اشاره به آسمان، زمین، انسان، حیوانات وطبیعت می‌کند وانسان رابه تفکر درآنها فرا می‌خواند و گاهی آن‌ها را نشانه خدا و معاد می‌شمرد ولی مطلب شگفت‌انگیز یا اعجازآمیزی از ظاهر آیات استفاده نمی‌شود، این گونه آیات توجه انسان را به نمودهای آفرینش زیبای الهی جلب می‌کند و زمینه رشد علمی بشر را فراهم می‌کند. مانند(أَفَلَا یَنظُرُونَ إِلَى الْإِبِلِ کَیْفَ خُلِقَتْ)(غاشیه/17).

چنانکه درادامه خواهد آمد موضوع مورد بررسی دراین مقاله نیز دراین دسته جای می گیرد.

د) نظریه‌پردازی‌های علمی قرآن: عبارت است از برخی اشارات علمی درقرآن که هنوز به صورت پیش‌گویی‌های علمی باقی مانده‌اند و توسط علوم تجربی اثبات یا نفی نشده‌اند؛ بلکه دورنمای مثبتی برای آنها وجود دارد که می‌توان این دیدگاه‌های قرآنی را در هر علم به صورت حقایق قرآنی و نظریه‌های علمی قرآن ارائه‌کرد، مانند موجودات زنده درآسمان‌ها (شوری/29).[4]

 قرآن کتاب هدایت است با وجود این گزاره‌ها واشارات علمی آن قابل توجه می‌باشند. هدف اصلی قرآن وگزاره‌های علمی آن تاکید بر این واقعیت است که طبیعت از آیات الهی و نشانه علم، قدرت وحکمت بی انتهای اوست. اهداف اصلی گزاره‌های علمی قرآن شناخت خدا، آخرت، هدفداری آفرینش و نشان دادن اعجاز قرآن است.

هدف فرعی قرآن درگزاره‌های علمی واقع‌نمایی از آفرینش و تشویق انسان به مطالعه و توجه به طبیعت است، به عبارت دیگر بین برخی گزاره‌های علمی و گزاره‌های فرعی قرآن نوعی وحدت وجوددارد. بنابر این هدف اصلی تشویق مسلمانان به مطالعه و بررسی علوم برای شناخت خداست. [5]
بررسی قرآنی:نمونه ای ازآیات علمی قرآن

خداوند درآیه50 سوره طه چنین می‌فرماید: (قَالَ رَبُّنَا الَّذِی أَعْطَى کُلَّ شَیْءٍ خَلْقَهُ ثُمَّ هَدَى) گفت پروردگار ما کسى است که هر چیزى را خلقتى که درخور اوست داده سپس آن را هدایت فرموده است. دراین آیه شریفه خداوند از هدایت هرموجودی پس ازخلقتش سخن می‌راند. هدایت موجودات انواع مختلفی دارد.

وحی که همان هدایت مورد اشاره دراین آیات است، دراین معانی استعمال شده است: (هرچیزی که به دیگری القاکنند تا بفهمد، آنچه راکه خدا به پیامبرانش می‌فرستد، اشاره، باکسی سخن پنهانی‌گفتن، الهام، ارسال رسل، بعثت، برانگیختن، القای سریع، امرکردن، تسخیر و مایوحی به چیزی که توسط آن خدا به پیامبرش وحی می‌کند.) [6]

براساس آیات قرآن، وحی یا تکوینی است و یا تشریعی. وحی تکوینی، تفهیم سریع وپنهانی است که خدای متعال یا ازطریق فطرت وغریزه حیوانات انجام می دهد و یا درتقدیر وآفرینش جمادات قرارمی‌دهد و یا ازطریق الهام برشعورانسان و امداد او بر عمل خیر انجام می‌دهد.

موجودات مختلف نیروهایشان را دقیقا در مسیر ادامه حیاتشان به کار مى‏گیرند، لانه می‌سازند، تولید مثل مى‏کنند، فرزندان خود را پرورش می‌دهند، از دسترس دشمنان مخفى مى‏شوند، [7] و یا به مبارزه با دشمن برمى‏خیزند. مصداق بارز وحی تکوینی غریزی را در زنبورعسل می توان دید، چنانکه خداوند درآیه68 سوره نحل می‌فرماید: (وَأَوْحَى رَبُّکَ إِلَى النَّحْلِ أَنِ اتَّخِذِی مِنَ الْجِبَالِ بُیُوتًا وَمِنَ الشَّجَرِ وَمِمَّا یَعْرِشُونَ): و پروردگار تو به زنبور عسل وحى [الهام غریزى] کرد که از پاره‏اى کوهها و از برخى درختان و از آنچه داربست [و چفته‏سازى] مى‏کنند خانه‏هایى براى خود درست کن.

وحی تکوینی همان غریزه ای است که در وجود این حیوان کوچک ولی پرکارتعبیه شده تا بدون هیچ آموزشی درجای مناسب خانه شگفت‌انگیز خویش را بنا کند و یک زندگی اجتماعی و سرشار از نظم و وظیفه‌شناسی را به شیوه‌ای بدیع اداره نماید و ازشهدگلها عسل مصفا تحویل دهد، اینها همه به تفهیم خاص الهی است که در ذات این حیوان سرشته شده است. از آنجا که این القای غریزی نوعی از پیام‌رسانی پنهانی ازسوی خداوند است، عنوان وحی برآن اطلاق شده است. [8]

 ازمطالب بالاچنین نتیجه گرفته می شود که خداوندمتعال هرموجودی را درجهان آفرینش هدایت کرده است. آنچه مورد ادعای نگارندگان مقاله پیش رواست این است که این نوع هدایت بهترین نوع هدایت ممکن در موجودات است. هدف این مقاله تعلیل این مطلب است.

در آیه68 سوره نحل به استعمال وحی تکوینی غریزی وتقدیری درحیوانات و جمادات اشاره شده است. این آیه یکی از اشارات اندیشه‌ساز علمی قرآن است که درآن خداوند ما را به تفکردر مورد یکی از نمودهای آفرینش الهی یعنی خانه‌سازی زنبورعسل وا می‌دارد. خداوند به زنبورعسل به شیوه تکوینی غریزی وحی کرده خانه خود را شش ضلعی بسازد. مطالبی که درادامه می‌آید اثبات می کند شکل شش ضلعی بهترین شکل و مدل ممکن برای خانه سازی زنبورعسل است و به زبان ریاضی اثبات نشان داده می شود هدایتی که خداوند درنهاد هرموجودی قرارداده بهترین نوع هدایت ممکن است و می‌تواند آن موجود رابه سوی مطلوبش رهنمون سازد.
بررسی علمی: انتخاب شکل هندسی

برای ساخت لانه زنبور عسل شکل‌های هندسی مختلفی پیشنهاد می‌شود، اما با توجه به اینکه شفیره زنبور عسل به صورت کپسولی استوانه‌ای شکل است لذا در نگاه اول به نظر می‌رسد شکل‌هایی می‌توانند مناسب باشند که دارای تقارن مرکزی بوده و اضلاع آنها برابر باشند. در میان اشکال هندسی این شرط برای دایره، مربع، شش‌ضلعی و مثلث متساوی‌الاضلاع صادق است.در جدول (1) مساحت، محیط و نسبت مساحت به محیط اشکال دایره، مربع، شش‌ضلعی و مثلث متساوی‌الاضلاع آورده شده است.

جدول 1- مساحت و محیط اشکال هندسی

 
 

علت انتخاب این شکل‌ها متقارن بودن آنها نسبت به اشکال هم‌خانواده‌شان است. نسبت مساحت به محیط در دایره، مربع و شش‌ضلعی برابر شد و با تعریف روابطی از بین این سه شکل، شکل بهینه انتخاب گردید.
مدل ریاضی

ریاضی‌دانان بر روی علت این مسئله تحقیقات بسیاری کرده اند و به نتایج جالبی رسیده‌اند. بهترین راه برای ساختن انبار و بیشترین مقدار صرفه جویی در مواد، این است که انبارها را به صورت شش ضلعی تقسیم‌بندی کنیم. این کار را با اشکال دیگر هم می‌توان انجام داد؛ مثلا دایره یا چند ضلعی‌های دیگر. اما در تمام این تقسیم‌بندی‌ها، جاهای خالی بدون استفاده‌ای به وجود می‌آید و نمی‌شود که از تمام محیط برای انبارسازی استفاده کرد. ساختن انبار به شکل مربع و مثلث هم این ویژگی را دارد؛ ولی با توجه به محیط کمتر شش ضلعی، زنبور موم کمتری را برای ساخت کندو به کار می‌گیرد.

 ساختار کندو بسیار دقیق ومنظم است، بطوریکه عسل ولاروها هرگز مخلوط نمی شوند. فرآیند تولید موم مستلزم صرف انر‍‍ژی زیادی است.زنبورها برای ساخت یک کیلو موم حدود 22کیلو گرم عسل مصرف می کنند آنها از موم حداکثر استفاده را بعمل می آورند.زنبورها هنگام ترک یک کندو ومهاجرت به کندوی جدید ترجیح می دهند به جای تولید موم جدید موم موجود در کندوی قدیمی را به کندوی جدید منتقل کنند. این رفتار آنها حاکی از اینست که زنبورها انرژی زیادی را صرف تولید موم می کنند و ارزش آن را بخوبی می دانند. زنبور در ساخت شانه‌های عسل موم را به اقتصادی ترین شکل ممکن مصرف می کند. زنبورها برای ساخت یک شانه به ابعاد 5/22*37 فقط چهل گرم موم مصرف می کنند. این شانه می تواند بیش از دو کیلو گرم عسل را در خود جای دهد. قسمت‌های مختلف شانه که ساخت آنها از نقاط مختلف صورت گرفته بسیار منظمند. با اینکه هر شانه صدها حجره که هر یک دارای زوایای متعددی است را در بر می گیرد یک ساختار منظم و واحد را به نمایش می گذارد. این نظم نشان می دهد زنبورها فاصله بین نقطه شروع و نقطه خاتمه ساخت حجره‌ها را می دانند.عرض هر حجره بین 2/5تا4/5 میلیمتر متغیر است. عرض حجره‌های زنبور نر کمی بزرگتر از حجره‌های معمولی است وبین 2/6تا 4/6میلی متر متغییر است. زنبور عرض حجره و ضخامت دیواره حجره را بوسیله گیرنده‌های حساس خود که بویژه در دهان و شاخکها متمرکز شده اند اندازه گیری می کند. بر روی هر یک از شاخکهای زنبور بیش از 8500حسگر ودر حدود پانصد هزار سلول گیرنده قرار دارد.ضخامت دیواره شانه 07/0میلی متر است. زوایای داخلی حجره‌ها120درجه است و زنبورها این زوایا را در تاریکی اندازه گیری می کنند.

دیدگاه‌ها  

0 #1 فاطمه 1395-05-14 07:51
بسیار عالی بود ممنونم خیلی مطلب جالبی بود این رو نمی دونستم.
نقل قول کردن

نوشتن دیدگاه


تصویر امنیتی
تصویر امنیتی جدید

moharam